.jpg)
Dizel Motor – 23. Ders
Soğutma Sistemleri – 3. Bölüm
Bu bölümde aşağıdaki parçalar incelenecektir:
- Radyatör,
- Devridaim pompası,
- Termostat,
- Yağ soğutucusu ve after kuler,
- Su filtresi,
- Fan,
- Fan kayışı ve kasnağı,
- Hortumlar, borular ve fitingler.
1. Radyatör:
- Bir sızdırmazlık dayanma pleyti,
- Bir doldurma kontrol kapağı,
- Termostattan bir soğutma suyu giriş bağlantısı,
- Üst tanka kavitasyon için bir radyatör peteği emiş hattı bağlantısı,
- Motordan bir emiş hattı bağlantısı,
- Büyük makinelerde, cıvata bağlantılı bir basınç valfi ile küçük makinelerde aşırı akış hattı,
- Aşırı akış hatlı, basınçlı bir doldurma-kontrol kapağı.
Üst tank rezerv hacmi, termal genleşme için boşlukludur. 40° - 200°F ısı kademesiyle, sistemde su genleşme oranı yaklaşık 1/3 pint galon’dur. Yüzde 50 antifriz eklendiğinde, bu genleşme yavaşça artar. Eğer genleşme boşluğu verilmemişse, bu miktarda soğutma sıvısı aşırı akış borusundan geri akar.
Motor ısındığında, soğutma sıvısı genleşir, doldurma borusunu geçer.
Hava alma deliğinden kapaktaki oluşan hava kabarcıkları kolayca atılır. Havalandırma deliksiz kapak, soğutma suyunda ve doldurma borusunda hava basıncı oluşturur, sistem genleşir.
Motor soğutma sistemini pozitif basınç altında tutmak için birkaç neden vardır. Birincisi, sisteme aşırı soğutma suyu akışını sınırlandırır. İkincisi, soğutma sistemi basıncı dışarıdaki atmosferik hava basıncından büyükse, çalışma sırasındaki açılma veya kaçak, soğutma sistemi kaçaklarına yol açacaktır. Basınçlı soğutma sistemi, soğutma sıvısının kaynama noktasının kontrol edilmesi için kullanımı çok yaygın sistemdir. Atmosfer basıncının üzerinde her psi, deniz seviyesinde yaklaşık 14 psi, soğutma suyu kaynama noktasını yaklaşık 3°F arttırır. Deniz seviyesinde kaynama noktası 212°F’dir, fakat biz 0.75 kg/cm² (10 psi’lık basınçlı kapak veya regülatör valf kullanırsak, soğutma suyu kaynama noktası 242°F’a çıkar. Bütün dizel motorların soğutma sistemi 200°F’ın altında tasarlanır, basınçlı soğutma sıvısı sistemi, kaynama noktası için ilave emniyet sağlar.
Çok önemli bir hatırlatma, atmosferik hava basıncının çok düştüğü yerlerde soğutma sıvısı basıncı da çok düşecektir.
Basınçlı kapak veya basınç valfi daima radyatör üst tankına monte edilir. Bunu bir örnekle açıklayalım:
Bir basınçlı kapakta iki valf bulunur – bir basınç valfi ve bir vakum valfi. Eğer soğutma suyu genleşirse basınçlı kapak havalandırma deliği devreye girer, basınç valfi radyatör üst genişleme tankının azami basıncı düzenlemesine yardım eder.
Vakum valfi bir relif valf dir. Bu valf motor stopta iken soğumaya başladığında soğutma sistemi içindeki vakumu önler. Aynı zamanda açarak, soğutma sıvısı ve genleşme kabındaki oluşan havanın radyatör üst genleşme tankına geçmesine izin verir, bunun için atmosfer ve tank basınçlarını eşitler. Bu yoldan valfler ile sistem çalışma basıncı ile, ısınma ve soğuma sırasında çok yakın ilgi vardır.
Bazı büyük makinelerde basınçlı kapak bulunmaz. Bunların yerine radyatör üst tankına cıvatayla monte edilmiş basınç valfleri konmuştur.
Basınç yukarıda verilen özel değerinin üstündeyse, genellikle 0.75 kg/cm² veya 10 psi, iç basıncı yay tansiyonunu yener ve valf açar, havayı ve soğutma sıvısını üst tanka geri gönderir.
Bu valf, dağlık yerde çalışıyorken harareti önemeye de yarar. Örneğin, 3 bin metre (9.840 feet) deniz seviyesinden yükseklikte dağda, su 90°C’den (194°F) az sıcaklıkta kaynar, basınç valfi farkı karşılayacağından, soğutma sıvısı yaklaşık 108°C (226°F) ısıda kaynamayacaktır.
Soğutma suyu soğuk iken, soğutma sistemindeki hava kabarcıkları soğutma suyu hacmini daraltır. Sonra radyatördeki soğutma suyu hacmini azaltır. Bu olduğunda, vakum valfi açarak genleşme tankından su veya havaya izin verir, bu negatif soğutma basıncının oluşmasını önler.
Makine ve kullanma şekli ve yerine göre çeşitli radyatör petekleri vardır. Aşağıda üç çeşit global radyatör peteği gösterilmiştir.
Düz ve sıralı tip radyatör peteği kullanımı çok yaygındır. Bu tip, tozlu ortamlarda çalışan motorun önüne monte edilmiş radyatör petekleri dozer ve yükleyicilerde kullanılır. Son ve en kullanışlı tip radyatör peteği, soğutma sıvısındaki ısıyı havaya transfer eder. Radyatör petek borularını toz ve kir tıkadığında operatör bunları kolayca temizleyebilir. Bazı makine üretimlerinde buna “D” tip radyatör de denir.
Eğimli ve dağıtılmış boru tasarımlı radyatör petekleri dalgalı yapı arasına hava girişine izin verecek şekildedir. Bu düz veya sıralı tip radyatör peteğine oranla daha verimli çalışan bir yapıdadır. Bu tip radyatörler birçok uygulamalarda kullanılmaktadır. Eğimli ve dağıtılmış boru tasarımlı radyatör peteklerinin temizliği sıralı tip radyatörlere oranla daha zordur çünkü operatör içlerine giren kirleri gözle göremez. Bir anemometre veya hava akış metresi kullanılarak, radyatörün tıkalı parçasını bulmak mümkün olur.
Balık sırtı düzenlemeli radyatör boruları bu üç tipin en kullanışlı olanıdır. Bununla birlikte, temizlenmelerinin zorluğu nedeniyle az kullanılırlar. Bu tip radyatör peteklerinin borularında tıkanma olduğunda bir anemometre kullanılarak kontrol edilmelidir.
2. Devridaim Pompası:
Devridaim mili veya kayışla tahrik edilir. Birçok motor santrifüş tip devridaim pompasına sahiptir. Bu pompalar basit yapılı, çok sağlam ve çeşitli büyüklüklerdedir.
Tahrik şaftının diğer ucuna impeller monte edilmiştir. İmpeller döndüğünde, ortada düşük basınçlı bir alan oluşur. Soğutma suyu bu düşük basınçlı alana dolar, santrafüj gücüyle savrulur, soğutma pasajlarına dolar.
3. Termostat:
Termostat, soğutma suyu ısısı değişince açar ve kapanır, radyatöre akan soğutma suyunu otomatik olarak kontrol eder, uygun miktarda soğutma suyu kalır.
Termostat, ısıya duyarlı, mumlu bir genleşme gövdesine giren paslanmaz çelik bir milden ibaret bir yapıdadır.
Isı düştüğünde sensör içindeki mumla temas eder. Bu mum karışımı mili gövde içinde tutar, termostat gövdesi içindeki pasajı kapatır. Soğutma suyu radyatörün dışından daha fazlasıyla motora geri döner.
Soğutma suyu belli seviyeye yükseldiğinde, termostat genleşir, mili dışarı iter ve radyatöre açılan pasajdan soğutma suyu soğumaya başlar.
Birçok motorun çalışması sırasında, radyatör tam açık veya tam kapalıdır. Tam açıkken (ısıya bağlı olarak) radyatöre soğumak için giden soğutma suyu miktarını düzenler.
Bazı makinelerde kullanılan motorlardaki termostatlar iki çeşittir.
Haftaya: Yağ soğutucusu ve after kuler, su filtresi, fan, fan kayışı ve kasnağı, hortumlar, borular ve fitingler.
Sertaç Varol
01.03.2010
Bu yazara ait diğer yazılar için tıklayınız...
OKUR YORUMLARI & YORUM YAPIN